Sadržaj teksta
Evropska sudbina u evropskim rukama
Francuska trenutno ima četvrti najveći nuklearni arsenal na svijetu, a Makronova objava postavlja pitanja o strateškoj budućnosti Evrope. “Kao što ste shvatili, više od svega želim da Evropljani ponovno preuzmu kontrolu nad vlastitom sudbinom”, poručio je Makron. Iako su neki njegov istup opisali kao prekretnicu za evropsku bezbjednost, geopolitički analitičar Grégoire Roos smatra da je riječ uglavnom o snažnoj potvrdi dugogodišnje francuske nuklearne politike.
“Otkako je šezdesetih godina nabavila nuklearno oružje, Francuska definiše svoj vitalni interes kao koncept koji seže daleko izvan njenih granica”, rekao je Roos. “Francuzi nikada nisu razmišljali o nuklearnom odvraćanju isključivo u nacionalnom kontekstu, barem ne iz geografske perspektive.
Uvijek je postojala snažna evropska dimenzija.” Francuska namjerno ostaje neodređena oko tačnog geografskog opsega svojih “vitalnih interesa”, ali jasno je da se oni protežu izvan njenih granica.
“Makron je naglasio da je za Francusku opseg vitalnog interesa mnogo veći nego što bi mnogi pomislili”, dodao je Roos. “Strateški je važno ostati dvosmislen kada je riječ o tačnom geografskom opsegu vitalnih interesa.”
Francuska politika “ravnoteže”
Makronova politika nadovezuje se na doktrinu koju je uspostavio general Šarl de Gol, prvi predsjednik Pete Republike. Prema De Golu, nuklearno odvraćanje služi kao zaštita francuske teritorije i garancija političke nezavisnosti.
“Ovdje se radi o činu balansiranja. Predsjednik je sve podsjetio da nuklearno odvraćanje ostaje suvereno. Ne postoji nešto poput dijeljenja nuklearnih kodova ili zajedničkog odlučivanja o nuklearnom oružju”, objasnio je Roos. U skladu s politikom dvosmislenosti, Francuska će prestati objavljivati tačan broj svojih nuklearnih bojevih glava, kojih trenutno ima oko 290.
Pariz takođe planira tješnju saradnju s Ujedinjenim Kraljevstvom, jedinom susjednom nuklearnom silom, kao i s Njemačkom, Poljskom, Nizozemskom, Belgijom, Grčkom, Švedskom i Danskom.
“Postoji jasna želja i sposobnost projiciranja nuklearne sile izvan nacionalne teritorije, na primjer, pozicioniranjem francuskih borbenih aviona koji nose nuklearno oružje na teritoriji drugih evropskih zemalja”, rekao je Roos.
Stav prema Iranu
S eskalacijom sukoba na Bliskom istoku, iranski nuklearni program ponovno je u centru pažnje. Iako se Francuska protivi tome da Iran razvije nuklearno oružje, Makron je osudio američko-izraelski napad na tu zemlju, nazivajući ga nezakonitim i protivnim međunarodnom pravu.
“Francuska ima vrlo jasan stav o iranskom nuklearnom programu. Ali prijetnje koje dolaze iz te zemlje ne mogu se rješavati vojnim putem, a kamoli promjenom režima”, rekla je za Al Jazeeru Laure Foucher, istraživačica iz francuskog think-tanka Zaklada za strateška istraživanja (FRS). “Francuzi su uvijek zagovarali diplomatsko rješenje nuklearnog pitanja u Iranu”, dodala je.
Složena istorija s Teheranom
Francuska i Iran imaju složenu istoriju. Iran je 1974. godine potpisao sporazum kojim je postao 10-postotni dioničar Eurodifa, francuske kompanije za obogaćivanje uranijuma, s ciljem razvoja civilne nuklearne energije.
“Cilj iranskog nuklearnog programa nije bio vojni. Ali jasno je da kad razvijate civilnu nuklearnu tehnologiju, vojna opcija neizbježno postaje dostupna”, rekao je u jednom intervjuu za francuski radio RFI Ardeshir Zahedi, pokojni bivši iranski ministar spoljnih poslova.
Nakon Islamske revolucije 1979. godine, napetosti su eskalirale. Teheran je tražio povrat zajma danog Eurodifu, no francuska vlada je to odbila, tvrdeći da Iran nije ispunio svoje dioničarske obaveze.
Odnosi su se dodatno pogoršali kada su pripadnici Islamskog džihada u Libanonu oteli nekoliko francuskih novinara i diplomata, tražeći povrat duga i prekid isporuke oružja Sadamu Huseinu u Iraku. U tom je razdoblju Iran optužen za indirektno sponzorisanje nekoliko napada u Francuskoj, uključujući bombaški napad u Parizu 1986. u kojem je ubijeno sedam, a ranjeno 55 osoba.
Francuska je na kraju pristala da isplati veći dio duga 1988. u zamjenu za oslobađanje talaca, a preostali iznos od milijardu dolara podmiren je tri godine kasnije.
“Doba geopolitičkog ubrzanja”
Francuska je 2015. bila potpisnica iranskog nuklearnog sporazuma (JCPOA), koji je značajno ograničio nuklearni program Teherana. Ali, nakon što je Donald Tramp 2018. povukao SAD iz sporazuma, Iran je nastavio s obogaćivanjem uranijuma.
“Francuska je bila uključena u diplomatske napore, iako su Evropljani bili marginalizovani u pregovorima između Sjedinjenih Država i Irana”, napomenula je Foucher. Makronova objava dolazi u trenutku kada Evropa teži da postane snažnija i nezavisnija o američkom nuklearnom kišobranu.
“Živimo u dobu geopolitičkog ubrzanja, u kojem se konvencionalne prijetnje i rat vrlo brzo vraćaju”, rekao je Roos. “Stoga postoji osjećaj da nuklearna opcija mora biti vidljiva na stolu.” I sam Makron je u svom govoru poručio: “Nalazimo se u drugom strateškom svemiru. Sljedećih pola vijeka biće doba nuklearnog oružja.”
Makronovo nasljeđe i izazovi
Uprkos snažnoj retorici, Francuska se suočava s velikim izazovima. “Potreban vam je veći budžet. To znači najmanje dodatnih 100 milijardi evra godišnje, a to neće doći iz novog zaduživanja, već iz smanjenja potrošnje u drugim područjima”, rekao je Roos.
“Da bi to bilo održivo, Francuzi će morati značajno povećati svoja izdvajanja za odbranu.” Makronov predsjednički mandat završava za otprilike godinu dana, a izbori su zakazani za april 2027.
“Na domaćem planu je toliko slab”, smatra Roos. “Makronu je preostala samo svjetska pozornica, jer je ustavno, ako smijem reći, gospodar spoljne i odbrambene politike.
Zna da mu je ostala jedna godina da zaista učvrsti svoje nasljeđe kao neko ko je probudio Evropu nakon decenija mjesečarenja.” Da bi u tome uspio, Makron mora ojačati evropske saveze, uključujući koordinaciju za nuklearni kišobran EU. “Zna da nema nasljeđa u globalnim poslovima i spoljnoj politici ako njegovo nasljeđe u Evropi nije jasno”, zaključio je Roos.
