Već decenijama Baltičko more je pod ogromnim pritiskom zbog ljudskih aktivnosti, koje su ga transformisale u jednu od najvećih mrtvih zona na svijetu.
Tim istraživača iz Njemačke uspio je da oživi ćelije algi koje su više od 7.000 godina ležale zakopane na dnu Baltičkog mora, bez svjetlosti i kiseonika. Tako su alge, koje su bile “zaboravljene” u potpunom mraku, oživjele, počele da proizvode kiseonik i da se brzo razmnožavaju.
Novi izvještaj Lajbnicovog instituta za istraživanje Baltičkog mora u Varnemindeu (IOW) poziva na strože upravljanje vodama, upozoravajući da se Baltičko more ne može oporaviti po principu “jednostavnog uzroka i posljedice”.
Zašto se Baltičko more “guši”?
Eutrofikacija je proces u kojem životna sredina postaje prekomjerno obogaćena hranljivim materijama, poput azota i fosfora, što dovodi do cvjetanja algi, smanjenja količine kiseonika i gušenja vodenog svijeta. Kada se višak algi razgrađuje, stvaraju se velike količine ugljen-dioksida, čime se snižava pH vrijednost morske vode i povećava njena kiselost.
Ove materije potiču od ljudskih aktivnosti, poput upotrebe đubriva i stajnjaka u poljoprivredi, neprečišćenih ili nedovoljno prečišćenih otpadnih voda, kao i industrijskog otpada, naročito iz prehrambene i hemijske industrije. Azot iz fosilnih goriva takođe može dospjeti u vode kroz proces poznat kao atmosferska depozicija.
Eutrofikacija često dovodi do stvaranja takozvanih mrtvih zona, u kojima je nivo kiseonika toliko nizak da ispod površinskog sloja vode gotovo i nema života.
Zahvaljujući zakonodavstvu EU i nacionalnim propisima, zaštitne inicijative, poput Akcionog plana za Baltičko more Helsinške komisije za zaštitu Baltičkog mora (HELCOM), dovele su do značajnog smanjenja zagađenja hranljivim materijama.
Uprkos decenijama napretka, naučnici upozoravaju da do sada nije zabilježeno značajno poboljšanje kvaliteta površinskih voda Baltičkog mora.
Da li su mjere zaštite pomogle u očuvanju Baltičkog mora?
Baltičko more je slanije od slatke vode, ali manje slano od tipičnih morskih voda. Takođe je slojevito, pri čemu se manje slana površinska voda nalazi iznad gušće i slanije vode. Sve to otežava dospijevanje kiseonika iz atmosfere u dublje slojeve.
Početkom februara, 275 milijardi tona vode istisnuto je iz Baltičkog mora, čime je njegov nivo opao za 67 centimetara. Ovu pojavu izazvali su snažni vjetrovi, zona visokog pritiska i odsustvo značajnih atmosferskih frontova.
“Snažni istočni vjetrovi koji traju od početka januara potisnuli su vodene mase kroz danske moreuze ka Sjevernom moru, što je dovelo do pada nivoa širom basena”, navodi se u objavi Instituta za okeanologiju Poljske akademije nauka.
Kada se ova situacija završi, očekuje se prodor slane, kiseonikom bogate vode iz Sjevernog mora nazad u Baltičko more, što bi potencijalno moglo da oživi mrtve zone.
Da li su klimatske promjene krive?
Iako je eutrofikacija Baltičkog mora posljedica zagađenja hranljivim materijama, klimatske promjene dodatno pogoršavaju situaciju.
Površinske temperature u centralnom Gotlandskom basenu porasle su u prosjeku za gotovo dva stepena od 1960. godine. Prema modelima iz nove studije IOW-a, trend zagrijavanja uočava se i u dubljim slojevima vode.
“Budući da toplija voda apsorbuje manje kiseonika od hladne, ljetni prodori imaju manji potencijal da provjetre duboke basene Baltičkog mora nego zimski“, navodi se u izvještaju.
Da li će se oporaviti Baltičko more?
Izvještaj IOW-a navodi da se u anoksičnim uslovima (nedostatku kiseonika) fosfat oslobađa iz sedimenta i akumulira u vodi. To je uglavnom posljedica odsustva oksidovanih jedinjenja gvožđa, koja bi inače vezivala hranljive materije u sedimentu.
Iako se mnogi nadaju da prodori iz Sjevernog mora mogu pomoći u uklanjanju fosfata iz vode, istraživači su utvrdili da je tokom zime 2014. godine iz vode uklonjeno samo oko 30 odsto fosfata, a svega oko pet odsto trajno je zatrpano u sedimentu.
Tokom ljeta, cvjetanje plavo-zelenih algi teže se uključuje u lanac ishrane. Nakon njihovog odumiranja, velike količine organske materije tonu na dno.
“Time se jedinjenja fosfora prenose u sediment, gdje nastavljaju da se akumuliraju i podstiču smanjenje kiseonika kroz proces razgradnje“, navodi se u izvještaju, prenosi rts.rs.
Istraživači su izdvojili četiri ključne strategije upravljanja kako bi Baltičko more ponovo “prodisalo”. To uključuje dosljedno smanjenje zagađenja hranljivim materijama, kao i unapređenje ili obnovu prirodnih obalskih filtera, poput laguna, fjordova i estuara, koji mogu zadržavati hranljive materije.
“Mjere zasnovane na prirodi treba proširiti, poput podsticanja morskih travnjaka ili namjernog uzgoja mikroalgi radi aktivnog uklanjanja hranljivih materija iz vode. Grebeni i naselja školjki takođe tome doprinose”, navodi se u dokumentu.
