Bez jedinstvenog odgovora EU iz Brisela, države članice se odlučuju za smanjenje poreza, plafone cijena ili jednostavno odlaganje konkretnih mjera. Rat u Iranu doveo je do skoka cijena Brent nafte, sa domino efektom na troškove goriva i energije. Porast cijena goriva u Evropi je vidljiv, prevazilazi 34 odsto u Španiji.
Povećanje se osjeća i u računima za struju i gas, zbog čega su mnoge zemlje uvele ili najavile mjere za ublažavanje stalnog rasta cijena od 28. februara, kada je počeo napad na Iran.
Konflikt je poremetio oko 20 odsto globalnih isporuka nafte koje prolaze kroz Ormuski moreuz, podižući Brent sa oko 60 na više od 100 evra po barelu za nekoliko dana. Cijene prirodnog gasa u Evropi porasle su za 60 odsto od početka sukoba.
Porast cijena benzina i dizela na evropskim pumpama bio je izražen, sa cijenama koje su prešle dva evra po litru u Njemačkoj.
Najstrmiji skokovi zabilježeni su kod dizela. U nekoliko zemalja cijena je sada iznad dva evra po litru, sa procentualnim porastom od skoro 17,5 odsto u Portugalu do 34,3 odsto u Španiji.
Sa tako strmim povećanjima, vlade su počele da preduzimaju mjere kako građani ne bi snosili cijeli teret viših cijena, posebno imajući u vidu da su ovi proizvodi u mnogim evropskim zemljama visoko oporezovani, piše Euronews.
Španija ima najambiciozniji paket
Vlada Pedra Sančeza je malo duže čekala da finalizuje odgovor, djelimično zbog unutrašnjih nesuglasica sa koalicionim partnerom Sumarom oko detalja mjera, ali je na kraju odobrila najkompletniji paket od razmatranih. Savjet ministara je usvojio Kraljevski dekret-zakon sa planom od pet milijardi evra za ublažavanje rasta cijena, sa mjerama koje važe do 30. juna 2026. godine.
Plan je fokusiran na smanjenje poreza. Vlada je smanjila PDV na sve oblike energije sa 21 odsto na 10 odsto, uključujući motorna goriva, struju, prirodni gas i butan, čija je maksimalna cijena takođe ograničena.
Antikrizne mjere smanjiće račune za struju za 13 odsto, a benzin i dizel biće oko 30 centi jeftiniji po litru. Prevoznici, poljoprivrednici i ribari, prepoznati kao najizloženiji sektori, dobiće i povraćaj od 20 centi po litru profesionalnog goriva.
Istovremeno, vlada je odobrila oslobađanje 11,5 miliona barela nafte, što je ekvivalentno nešto više od 12 dana nacionalne potrošnje, kao dio globalnog plana Međunarodne agencije za energiju za oslobađanje 400 miliona barela iz strateških rezervi.
Španija takođe polazi sa relativno povoljnijom pozicijom po pitanju struje. Cijene električne energije u Španiji kreću se između 37 i 57 evra po megavat-času, u poređenju sa 113 u Njemačkoj i 141 evro u Italiji, zahvaljujući činjenici da više od 60 odsto energije u zemlji dolazi iz obnovljivih izvora.
Njemačka, Italija i Portugal primjenjuju drugačije pristupe
U Njemačkoj su cijene goriva na pumpama doživjele jedan od najvećih udara. Cijene benzina skočile su sa oko 1,82 evra po litru na 2,16 evra po litru, što je rast od skoro 18 odsto za samo dvije nedjelje. Vlada u Berlinu se fokusirala na regulisanje ponašanja pumpi, a ne na direktne subvencije.
Njemačka ministarka ekonomije, Katerina Rajhe, predstavila je zakon koji bi omogućio pumpama da povećavaju cijene samo jednom dnevno, u 12.00 časova, iako još nije stupio na snagu jer zahtijeva izmjene zakona o konkurenciji. Kada je riječ o energiji u širem smislu, Berlin je čvrsto isključio ponovno kupovanje ruskog gasa, nazivajući tu mogućnost “apsolutno neprihvatljivom”.
Italija je odabrala drugačiji put. Rim je razmatrao korišćenje dodatnih prihoda od PDV-a, nastalih usljed rasta cijena goriva, za nadoknadu troškova potrošačima, a planira i sankcionisanje kompanija koje koriste krizu da povećaju svoje profitne margine. Na evropskom nivou, premijerka Đorđa Meloni aktivirala je ovu mjeru na 20 dana.
Portugal je bio prva zemlja južne Evrope koja je uvela konkretnu mjeru. Vlada Luisa Montenegra najavila je “privremeno i vanredno” smanjenje poreza na dizel za 3,55 evra po litru, vraćajući poreskim obveznicima dodatni PDV ostvaren usljed rasta cijena. Ova mjera je aktivirana kada su cijene goriva prešle prag povećanja od 10 centi, koji je izvršna vlast sama postavila kao kriterijum.
Francuska, Poljska, Mađarska i Austrija zauzele su suzdržaniji pristup. U Francuskoj, najvidljiviji odgovor nije došao od vlade, već od kompanije – TotalEnergies je najavio da će ograničiti cijene benzina i dizela do kraja mjeseca.
Na državnom nivou, Pariz se fokusirao na diplomatiju, a ne na smanjenje poreza: predsjednik Emanuel Makron je u Evropskom savjetu zagovarao prijedlog za obustavu napada na energetske i vodne infrastrukture, s obzirom na rizik da sukob dodatno pogorša rast cijena. Nisu najavljene mjere smanjenja poreza slične onima u Španiji.
Poljska, gdje su povećanja cijena na pumpama bila umjerena, zauzela je oprezan stav. Poljska vlada nije najavila nikakve značajne mjere smanjenja poreza, a državni sekretar za energetiku, Vojcieh Vrohna, upozorio je da se regulative ne mogu suspendovati preko noći bez ugrožavanja stabilnosti tržišta i povjerenja investitora.
Austrija, gdje je benzin takođe poskupio za oko 13 odsto, otišla je dalje od Njemačke u regulisanju cijena. Dozvolila je operaterima da povećavaju cijene goriva samo tri puta nedjeljno, dok se sniženja mogu primjenjivati u bilo kom trenutku.
Mađarska je izabrala direktno ograničenje cijena. Premijer Viktor Orban odredio je maksimalnu cijenu od 1,54 evra za benzin od 95 oktana i 1,59 evra za dizel, iako se mjera odnosi samo na vozila s mađarskim registarskim tablicama, kako bi se spriječilo da vozači iz susjednih zemalja prelaze granicu da bi točili gorivo.
Mjere Evropske unije za gasne rezerve
U cijeloj EU, komesar za energetiku Dan Jorgensen je naglasio da Brisel razmatra aktiviranje privremenih vanrednih mjera u slučaju “ozbiljne krize cijena”, ali je istakao da one moraju biti ciljane, vremenski ograničene i da ne smiju obeshrabriti prelazak na čistu energiju.
Prema izvještaju Financial Timesa, u subotu, 21. marta, komesar za energetiku naložio je državama članicama da smanje cilj popunjavanja svojih gasnih skladišta na 80 odsto kapaciteta, što je 10 procentnih poena ispod zvaničnih ciljeva EU, “što je pre moguće tokom sezone punjenja kako bi se pružila sigurnost i povjerenje učesnicima na tržištu”.
Mjere u zemljama EU kreću se od potpune odsutnosti podrške, kao u Francuskoj, do više od pet milijardi evra pomoći iz Španije. Trajanje energetske krize u Evropi zavisiće od dužine sukoba i blokade Ormuskog moreuza.
