Više od stotinu međunarodnih naučnika učestvovalo je u izradi desetog izvještaja o stanju okeana, koji je objavio Kopernikus. Dokument se zasniva na podacima prikupljanim više od četiri decenije pomoću satelita, plutača i različitih senzora.
“Okean se mijenja pred našim očima”, rekao je Pjer Bahurel, direktor istraživačke organizacije Merkatore Ošen Internešnal, koja je pripremila izvještaj.
Prema njegovim riječima, zagrijavanje, rast nivoa mora i propadanje ekosistema povezani su i predstavljaju znak dugoročnih promjena.
Okean upija gotovo 90 odsto viška toplote
Okeani apsorbuju oko 90 odsto viška toplote nastale kao posljedica ljudskih emisija gasova sa efektom staklene bašte.
Brzina njihovog zagrijavanja gotovo se udvostručila u posljednje dvije decenije, dok su temperature površine mora bile rekordno visoke 2023, 2024. i ponovo 2026. godine.
Samo tokom prošle godine okeani su apsorbovali dodatnih oko 23 zetadžula toplote. To pokazuje koliko se energije akumulira u morskom sistemu, a posljedice se ne zadržavaju samo ispod površine.
Topliji okeani doprinose češćim i intenzivnijim morskim toplotnim talasima, utiču na morske ekosisteme i mogu pojačati posljedice ekstremnih vremenskih događaja.
Nivo mora raste sve brže
Jedna od direktnih posljedica zagrijavanja jeste i rast nivoa mora.
Prema izvještaju, globalni nivo mora od 1999. godine raste prosječno oko 3,8 milimetara godišnje, što je do sada dovelo do ukupnog povećanja od gotovo deset centimetara.
Taj proces dodatno ubrzavaju topljenje leda i širenje zagrijane morske vode.
Posljedice su posebno ozbiljne za stotine miliona ljudi koji žive u obalnim područjima, kao i za male ostrvske države kojima rast nivoa mora predstavlja direktnu prijetnju infrastrukturi, ekonomiji i bezbjednosti.
Mediteran među područjima pod najvećim pritiskom
Promjene su veoma izražene i u Evropi.
Mediteran i Crno more zabilježili su tokom 2024. godine rekordne morske toplotne talase. Neki od njih trajali su duže od 30 dana, dok je temperatura mora na pojedinim područjima bila čak 4,6 stepeni viša od prosjeka.
Naučnici upozoravaju da takvi događaji nisu izolovane epizode, već dio dugoročnog zagrijavanja koje mijenja uslove u kojima žive morske vrste.
Posljedice se osjećaju i na obalama. Oluja Luj iz 2024. godine donijela je na dijelove španske obale talase visoke oko osam metara, uz poginulu osobu i značajnu štetu na infrastrukturi.
U Botničkom zalivu između Švedske i Finske iste godine snažni vjetrovi su toliko pomjerili vodu da je nivo mora privremeno pao za oko 1,5 metara, zbog čega je trajektni saobraćaj bio prekinut.
Arktik se zagrijava posebno brzo
Jedan od najdramatičnijih primjera promjena nalazi se na Arktiku.
Temperatura površine mora u arktičkom području porasla je tokom posljednje četiri decenije za oko 4,2 stepena Celzijusa.
Istovremeno, površina morskog leda između 1979. i 2025. godine smanjivala se prosječno za oko 492.000 kvadratnih kilometara po deceniji. To približno odgovara površini Španije.
Na suprotnom kraju planete, rekordno nizak nivo antarktičkog morskog leda 2022. godine poklopio se sa prvim zabilježenim masovnim uginućem mladunaca carskih pingvina na pojedinim područjima.
Okeani postaju i kiseliji
Problem nije samo u temperaturi.
Okeani su od 1985. godine postali oko 17 odsto kiseliji, jer apsorbuju sve veće količine ugljen-dioksida iz atmosfere.
Zakiseljavanje posebno pogađa organizme koji grade ljušture ili skelete od kalcijum-karbonata, među kojima su korali, kamenice i drugi morski organizmi.
Promjene u tim ekosistemima mogu se vremenom odraziti i na ribarstvo, prehrambenu sigurnost i ekonomiju zajednica koje zavise od mora.
Upozorenje više nije samo ekološko
Autori izvještaja upozoravaju da promjene okeana već imaju posljedice po društvo i privredu, a ne predstavljaju samo udaljeni ekološki problem.
Najugroženije su male ostrvske države, ali rast nivoa mora, ekstremne temperature mora i promjene morskih ekosistema sve više utiču i na evropske obale.
Zbog toga naučnici pozivaju na nastavak sistematskog praćenja okeana kako bi države mogle bolje predvidjeti promjene i pripremiti obalne zajednice.
Poruka izvještaja je jasna: promjene u okeanima više nisu nešto što pripada dalekoj budućnosti. One se već odvijaju, a njihov uticaj postaje sve vidljiviji na obalama, u morskim ekosistemima i u životu ljudi.
