Razoran zemljotres koji je 11. marta 2011. godine pogodio Japan pokrenuo je cunami visok 15 metara, što je imalo katastrofalne posljedice po istočnu obalu zemlje. Talasi su uništili stambene i poslovne objekte, kao i saobraćajnice. Bez domova je ostalo više od 450.000 ljudi, a poginulo je 15.500 osoba.
Cunami je izazvao i topljenje tri nuklearna reaktora u elektrani Fukušima Daiči, iz kojih je iscurio radioaktivni materijal, zbog čega su hiljade stanovnika morale biti evakuisane. Ta nuklearna katastrofa pokrenula je globalnu raspravu o bezbjednosti nuklearne energije, pa je nekoliko država najavilo postepeno gašenje svojih elektrana ili obustavu planova za izgradnju novih.
Petnaest godina kasnije, a posebno nakon rata protiv Irana i posljedične energetske krize, ponovo se zagovara povećanje nuklearnih kapaciteta.
Evropski komesar za klimatsku politiku Wopke Hoekstra rekao je u razgovoru za Euronews da je nuklearna energija jedan od izvora na koje bi države članice trebalo da se oslone. S druge strane, stručnjakinja sa Univerziteta u Oksfordu upozorava da novi nuklearni kapaciteti neće riješiti aktuelne energetske probleme i poziva na ozbiljno sagledavanje stvarnih rizika, piše Euronews.
“U evropskim energetskim sistemima, gdje je udio obnovljivih izvora visok, ključno pitanje više nije kako proizvesti dodatnu električnu energiju, već kako osigurati da ona bude dostupna tačno onda i tamo gdje je potrebna”, objašnjava dr Bettina Wittneben, predavačica na poslovnoj školi Saïd i saradnica na Školi geografije i životne sredine Univerziteta u Oksfordu.
Ugljenični otisak nuklearne energije
Nuklearna energija često se predstavlja kao čist izvor energije jer sama proizvodnja električne energije ne stvara značajne emisije ugljenika. Nuklearni reaktori proizvode električnu energiju bez direktnog ispuštanja ugljen-dioksida i drugih zagađivača vazduha. Međutim, stručnjaci upozoravaju da pri procjeni treba uzeti u obzir cijeli životni ciklus elektrane.
“Nuklearne elektrane zbog svojih masivnih betonskih konstrukcija sadrže veliku količinu ugrađenog ugljenika. To nije obnovljivi izvor energije jer zahtijeva rudarenje uranijuma, a taj proces, kao i transport, stvaraju vlastite emisije ugljenika”, kaže dr Wittneben.
“U konačan obračun ugljeničnog otiska moraju biti uključeni i troškovi zbrinjavanja nuklearnog otpada, kao i razgradnje samih elektrana.“
Evropu su ovog ljeta pogodili uzastopni toplotni talasi, za koje stručnjaci tvrde da bi bez klimatskih promjena bili gotovo nezamislivi. Ekstremne vrućine i nedostatak padavina izazvali su suše širom kontinenta, dok su vodostaji nekih od najvećih evropskih rijeka pali na izuzetno niske nivoe.
Problem hlađenja tokom velikih vrućina
Zbog toga je nekoliko nuklearnih elektrana u Francuskoj, Mađarskoj i Rumuniji moralo privremeno da obustavi rad ili smanji proizvodnju.
Nuklearna energija zavisi od velikih količina vode, uglavnom za hlađenje, zbog čega se često opisuje kao energetski izvor s velikom potrošnjom vode. Prema podacima Instituta za nuklearnu energiju, jedan reaktor troši između 1.514 i 2.725 litara vode po megavat-satu (MWh), što na godišnjem nivou iznosi stotine gigalitara.
Zbog toga se nuklearne elektrane grade uz velike rijeke, jezera ili mora. Bez pouzdanog izvora vode za hlađenje reaktoru prijeti pregrijavanje, što može dovesti do teškog oštećenja jezgra reaktora i ispuštanja radioaktivnog materijala.
Probleme s radom tokom toplotnih talasa imale su i termoelektrane
Problema s radom tokom toplotnog talasa imale su i termoelektrane na ugalj te hidroelektrane. Istovremeno, rast proizvodnje iz solarnih panela pomogao je da se zadovolji povećana potražnja za strujom zbog korišćenja klima-uređaja. Podaci energetskog instituta Ember pokazuju da je proizvodnja solarne energije u Evropi porasla za 17 odsto tokom juna i jula. Time se solarna energija pokazala kao jedini značajan izvor koji je za vrijeme ekstremnih vrućina ostvario natprosječnu proizvodnju.
“Hellbrise” i stabilnost mreže
Promjenjivi izvori energije, poput vjetra i sunca, često se navode kao uzrok opterećenja zastarjele evropske energetske mreže. Kada proizvodnja nadmaši potražnju, višak energije se gubi, što može rezultirati negativnim cijenama struje. Ta pojava, poznata kao “Hellbrise” – spoj njemačkih riječi za vedro i povjetarac – događa se tokom sunčanih i vjetrovitih dana.
“To je narativ koji nameću zagovornici fosilnih goriva. Oni prikazuju gas kao rješenje za bazno opterećenje, odnosno kao izvor energije dostupan kada obnovljivi izvori zakažu“, kaže dr. Wittneben. “S druge strane, oni koji se protive fosilnim gorivima vide nuklearnu energiju kao pouzdanu baznu tehnologiju.”
Međutim, Wittneben ističe da je gašenje nuklearnih elektrana sporo i skupo. To znači da one u praksi pogoršavaju problem “Hellbrisea” umjesto da ga rješavaju.
Evropska unija prepoznaje baterijske sisteme za skladištenje energije (BESS) kao ključnu tehnologiju za sprečavanje gubitka viškova iz obnovljivih izvora i pada cijena. Princip je jednostavan: baterije skladište energiju proizvedenu tokom dana, kada je potrošnja niža, a isporučuju je u mrežu uveče, kada potražnja raste.
Tokom 2025. godine u Evropi je instalirano 36 GWh novih baterijskih sistema, pa je ukupni operativni kapacitet prvi put premašio 100 GWh. Ta količina energije dovoljna je za snabdijevanje oko 75 miliona domaćinstava.
Udio nuklearne energije u EU
Evropska unija je prošle godine iz nuklearnih elektrana proizvela 652 TWh električne energije, što čini 23,3 odsto ukupne proizvodnje u Uniji. Taj udio veći je od udjela solarne energije (13,1 odsto) i energije vjetra (17,1 odsto), pa je nuklearna energija u 2025. godini bila pojedinačno najveći izvor električne energije.
Više od polovine te energije (392 TWh) proizvedeno je u Francuskoj, zemlji s najvećom nuklearnom proizvodnjom u EU. Prošle godine Francuska je iz nuklearnih elektrana pokrila više od dvije trećine (68,8 odsto) svoje potrošnje električne energije.
Slijede Španija sa 54,1 TWh, Švedska sa 46,7 TWh i Finska sa 32,8 TWh. Iza njih su Češka (31,9 TWh), Belgija (24,1 TWh), Slovačka (19,3 TWh), Mađarska (16,1 TWh), Bugarska (14,8 TWh), Rumunija (10,2 TWh), Slovenija (5,83 TWh) i Holandija (3,99 TWh).
Nedovoljna rješenja
Evropske energetske mreže su povezane, pa zemlje bez vlastitih nuklearnih elektrana mogu uvoziti električnu energiju proizvedenu na taj način. Francuska je 2024. godine bila najveći evropski izvoznik električne energije, a veliki dio izvoza temeljio se na nuklearnoj proizvodnji.
Ipak, ne podržavaju sve države članice nuklearnu energiju, posebno nakon nesreće u Fukušimi. Njemačka je 2020. godine proizvela 170 TWh nuklearne energije i tada je bila drugi najveći proizvođač u EU. Iste godine zakonski je usvojen plan o potpunom napuštanju nuklearne energije.
Njemačka je zvanično napustila nuklearnu energiju 15. aprila 2023. godine, gašenjem svoja posljednja tri reaktora. Kancelar Friedrich Merz ocijenio je taj potez kao “tešku stratešku grešku”, a zemlja je morala privremeno da poveća korišćenje fosilnih goriva kako bi nadoknadila manjak u snabdijevanju.
Međutim, analiza instituta Energy Institute pokazuje da su vjetar i sunce u 2025. godini zajedno proizveli 44 odsto njemačke električne energije i time za jedan procentni poen premašili fosilna goriva. Usporedno s tim, udio uglja u proizvodnji pao je s više od 50 odsto u 2000. godini na 21 odsto prošle godine. Stručnjaci se nadaju da bi se Njemačka mogla odreći uglja i prije planirane 2038. godine.
