Diplomate i zvaničnici 27 članica posljednjih sedmica razgovaraju o tome kako bi EU reagovala ukoliko sabotaža, sajbernapad ili drugi oblik prikrivene operacije preraste u ozbiljan incident sa poginulim građanima.
Razgovori se vode u posebno ograničenom formatu, bez mobilnih telefona i pomoćnika, a dodatno su intenzivirani nakon incidenta na aerodromu u Lajpcigu, gdje je u avgustu pronađen dron sa eksplozivom.
“Vrlo ozbiljan incident nije nezamisliv”
Prema riječima jednog visokog evropskog diplomate, događaji u Lajpcigu pokazali su da incident sa većim brojem žrtava više nije nezamisliv.
“Moramo biti spremni za nešto ozbiljno. Nažalost, Lajpcig nam je pokazao da vrlo ozbiljan incident, nešto što bi uzrokovalo više žrtava, nije nezamisliv”, rekao je diplomata, kako prenosi Politiko.
Drugi evropski zvaničnik upozorio je da bi, s obzirom na obim ruskih aktivnosti, prije ili kasnije moglo biti i ljudskih žrtava.
“Čista je sreća što ih dosad nije bilo”, rekao je.
Evropska unija i NATO već godinama upozoravaju na porast hibridnih aktivnosti, od sajbernapada i sabotaža do pokušaja miješanja u izbore i drugih operacija koje ostaju ispod praga otvorenog rata.
Šta ako neko pogine?
Upravo to pitanje sada sve više zaokuplja evropske vlade.
Ako bi u ozbiljnom hibridnom napadu poginulo nekoliko građana neke članice EU ili NATO-a, politički pritisak na obje organizacije da reaguju bio bi ogroman.
Direktorka Evropskog centra izvrsnosti za suzbijanje hibridnih prijetnji Teija Tilikanen ocijenila je da je pitanje trenutka kada bi takve aktivnosti mogle imati smrtonosne posljedice.
Sličnu zabrinutost izrazio je i jedan diplomata NATO-a, koji je rekao da postoji veliki strah da bi u nekom trenutku mogao biti izgubljen život u nekoj od savezničkih zemalja.
EU želi brži zajednički odgovor
Evropske države zato razmatraju mogućnost raspoređivanja timova za hitno reagovanje, oslobađanja određenih sredstava EU za pomoć pogođenoj državi i zajedničkog nastupa institucija Unije u slučaju velikog napada.
Evropski komesar za pravosuđe Majkl Mekgrat rekao je za Politiko da Evropa jača sposobnost predviđanja i otkrivanja prijetnji, sisteme ranog upozoravanja i mogućnost brzog zajedničkog odgovora.
Međutim, unutar EU ne postoji saglasnost o tome koliko daleko Unija treba da ide u sigurnosnim pitanjima.
NATO ili EU?
Pojedine članice strahuju da bi novi mehanizmi EU mogli da se preklapaju sa NATO-om, koji je već decenijama ključni okvir evropske kolektivne odbrane.
Bivša portparolka NATO-a Oana Lungesku upozorila je da bi u slučaju krize moglo doći do zabune oko toga ko je nadležan za određene poteze.
Prema njenom mišljenju, NATO bi trebalo da se fokusira na obavještajne podatke i vojno odvraćanje, dok bi EU mogla preuzeti veći dio civilnog odgovora.
Problem predstavlja i nepovjerenje pojedinih članica u bezbjednost komunikacije unutar EU. Neke vlade strahuju da bi osjetljive obavještajne informacije mogle procuriti u javnost ili završiti u rukama Moskve.
Fon der Lajen želi novi bezbjednosni mehanizam
Predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen već je predložila novi “protokol za hitne sigurnosne situacije”, koji bi državama članicama trebalo da omogući bolju koordinaciju u slučaju ozbiljne bezbjednosne krize.
Očekuje se da će taj prijedlog biti dio šire Evropske bezbjednosne strategije, čije se predstavljanje očekuje početkom novembra.
Fon der Lajen je predložila i formiranje evropskog savjeta za bezbjednost.
Kritičari, međutim, upozoravaju da EU već ima mehanizme za odgovor na velike krize i da stvaranje novih tijela može dodatno zakomplikovati donošenje odluka.
Već postoji mehanizam za krize
Jedan od postojećih mehanizama je Integrisani politički odgovor na krize (IPCR), koji omogućava brzo okupljanje država članica i relevantnih institucija kada dođe do velike krize.
Francuska je, nakon terorističkih napada u Parizu 2015. godine, prvi put aktivirala i član 42.7 Ugovora o Evropskoj uniji, odnosno klauzulu o uzajamnoj pomoći.
Ipak, taj mehanizam do sada je primijenjen samo jednom i nije doveo do stvaranja jedinstvenog evropskog vojnog odgovora.
Rusija ne pravi razliku
Evropske diplomate upozoravaju da Moskva ionako ne pravi veliku razliku između institucija EU i NATO-a kada procjenjuje evropske poteze.
“Iskreno, ruskom predsjedniku Vladimiru Putinu nije važno donose li se odluke u Coreperu 2 ili NAC-u”, rekla je Lungesku, misleći na tijela u kojima se sastaju ambasadori EU i NATO-a.
Zbog toga evropske zemlje sada pokušavaju pronaći odgovor na pitanje koje je do prije nekoliko godina djelovalo gotovo nezamislivo: šta će Evropa uraditi kada hibridni rat prvi put odnese živote na njenoj teritoriji?
