To proizlazi iz činjenice da se kraj rata u Ukrajini ne nazire, da društveni problemi unutar Rusije postaju sve češći i dublji i pogađaju sve veći broj građana koji su do sada prećutno podržavali rat ili ga smatrali ličnim ratom ruskog predsjednika Vladimira Putina. Kremlj je toga svjestan, iako se ne preduzimaju nikakvi potezi da se rat okonča, piše Index.
Prateći rad zapadnih analitičara koji se bave ruskim društvom, jasno je da se nesumnjivo radi o ljudima koji su veoma upućeni u rusku istoriju i koji razumiju rusko društvo. Međutim, postoje određeni obrasci koje analitičari prate u svojim predviđanjima.
Prije svega, previše je određena ruskim društveno-političkim kontekstom. Ruska istorija je prikazana kao neizbježan ciklus autokratije, što nije sasvim tačno. Postoje velike razlike između ruskih lidera tokom protekla dva vijeka.
Donekle se ovo može uporediti kroz prizmu “velikih sila”, ali uglavnom ignoriše potpuno drugačije društveno-ekonomske realnosti.
Prizma liberalne demokratije
Većina zapadnih analiza polazi od principa liberalne demokratije, političke i ekonomske slobode, što su zapravo velike vrijednosti zapadnih društava.
U tom smislu, na primjer, Kina je veoma kritikovana, koja je priznata po svom ekonomskom uspjehu, ali istovremeno kritikovana zbog nedostatka političke slobode. Time se ignoriše priroda tog društva, koje je istinski kolektivističko.
U tom smislu, na primjer, Japan je mnogo bliži Kini nego, na primjer, Velika Britanija, iako je po tim kriterijumima klasifikovan kao zapadna zemlja.
Sistem poput kineskog, kako god se zove, dokazao je da je sposoban da stvori funkcionalan ljudski kapital unutar svog sistema, bez velikih političkih sloboda Zapada. Slično tome, Singapur, Tajvan ili Južna Koreja su postigli industrijski rast u periodima kada još nisu usvojili liberalne atribute.
Specifičnost Rusije
Rusija je jedinstvena u tom smislu jer u suštini ne postoji jedinstveni društveni kontekst. Kina ima skoro deset puta veću populaciju, ali u Rusiji postoje mnogo veće društvene razlike. Život u Sankt Peterburgu ili selu na Kamčatki je ključan za ulogu koju neko zauzima u društvu.
Građani u zapadnim ruskim gradovima su mnogo bliži razmišljanju građana u evropskim metropolama, dok građani u drugim dijelovima zemlje nisu. To nas dovodi do ključnog dijela razumijevanja koncepta države kao što je Ruska Federacija. To je zapravo država koja, na izvestan način, kroz carsko nasljeđe s kraja 19. vijeka, i dalje doživljava dio svoje teritorije kao koloniju.
Sa takvim odnosom, koji je u velikoj mjeri određen geografijom, veliki dijelovi Rusije nisu sposobni da proizvedu građane koji će zahtijevati političku slobodu. Veliki dio Rusije ne može da opstane bez nadzora iz centra kao što su Moskva i Sankt Peterburg. Ova područja su bila “vještački” naseljena zbog rudnog bogatstva koje se tamo nalazilo.
Čak i sa svim ekonomskim mjerama za privlačenje radne snage i visokokvalifikovanih stručnjaka, veoma je teško zamisliti scenario u kojem bi, na primjer, Jakutija postala nezavisna država ili čak bila pokretač demokratskih promjena.
Prije bi se moglo desiti da se raspadom Ruske Federacije ovi regioni povežu sa novim centrom – na primjer, Pekingom. Ne zato što stanovnici tog regiona ne vole političku slobodu, već zato što koncept građanina koji traži zapadnu verziju političke slobode gubi bitku tamo protiv osnovne borbe za opstanak.
Liberalni međunarodni poredak
Dalje, ne možemo reći da je širenje NATO-a na istok Evrope bilo nemoralno ili strateški neispravno. Pravo Poljske ili danas Ukrajine da sama odluči kojoj asocijaciji želi da se pridruži je prirodno sa stanovišta liberalne demokratije.
Međutim, ovo je stvorilo dugoročni problem i bezbjednosnu neravnotežu. Da li je postojala diplomatska alternativa koja bi zadovoljila bezbjednosne potrebe Istočne Evrope, a da se Rusiji ne dozvoli da upravlja ovim zemljama kroz vazalni pristup, teško je reći, i uglavnom se sve diskusije svode na tumačenje međunarodne politike kroz Kisindžerov pogled.
Ali se postavlja i pitanje: može li liberalni međunarodni poredak uopšte opstati odbacujući sferu uticaja nuklearnih supersila? Pored toga, kako bi trebalo da se sada postavimo prema stvaranju međunarodnog poretka na liberalnim temeljima, kada zemlja koja je stvorila takav poredak – SAD – odustaje od njega? Rusija, kao i Poljska, nije mogla da dobije odobrenje za pridruživanje NATO savezu.
U slučaju Rusije, “hladna geopolitička realnost” je presudila protiv liberalnih principa.
Iz ruske perspektive, Zapad nije vidio Rusiju kao ravnopravnog partnera čak ni kada je Rusija bila najliberalnija i najotvorenija, i zahtijeva da se to pravo prizna svim zemljama koje su bile pod ruskim uticajem.
Ignorisanje Rusije i Putinove politike
Isto tako, predsjednik Putin nije došao sa pozicije ruskog nacionaliste. Došao je kao osoba sklona pregovorima sa Zapadom. Odbacio je vojne akcije na Krimu, iako je čak i tada postojala jaka vojna struja koja je zahtijevala vojnu okupaciju Krima. Obraćajući se Evropi na tečnom njemačkom jeziku, bio je prvi koji je ponudio SAD logističku pomoć u Avganistanu nakon terorističkog napada 11. septembra 2001. godine.
Za razliku od stvaranja SSSR, predsjednik Putin nije gradio svoju moć na represiji – ona je vremenom postajala sve represivnija – već na lojalnosti. Moskva, Sankt Peterburg i drugi milionski gradovi transformisali su se u blistave metropole sa digitalnim sistemima. Izgrađeno je jezgro potrošačkog društva koje je uživalo u zapadnom luksuzu. Zauzvrat, građani su se odrekli svojih političkih sloboda.
Upravljanje ekonomijom je prepušteno sposobnim, liberalnim tehnokratama. Stvoren je i sporazum sa najmoćnijim oligarsima u zemlji, koji su kontrolisali najvažnije državne sektore.
Stvorena je klasa ruskih milijardera, koji su u suštini postali državni administratori sa beneficijama. Njihovo bogatstvo je zavisilo od toga koliko su bili korisni i lojalni sistemu. Tako stvorena ruska elita nije opstala kao “homogena masa”, već je stvorena “klanovska” podjela na takav način da nijedan klan nije postao dovoljno jak da ugrozi položaj vrhovnog arbitra.
Istorija kao argument
Kada se govori o promjeni vlasti, često se kao primjer navodi posljednji predsjednik SSSR, Mihail Gorbačov, koji je došao na vlast u vrijeme kada je sovjetska vojska ratovala u Avganistanu. Zemlja je praktično bila u rasulu, ekonomska i poslovna situacija je bila izuzetno loša, a atmosfera u društvu depresivna. Postoje neke sličnosti sa današnjom Rusijom, međutim, Gorbačovljev primjer nije dobar.
U Rusiji ne postoji politička organizacija koja bi se po moći i uticaju mogla mjeriti sa Komunističkom partijom. Vlada u Rusiji je mnogo diverzifikovanija nego što je bila u SSSR. Postoji niz različitih centara moći koji se takmiče za resurse, a uloga predsjednika je arbitar.
S druge strane, Gorbačov je bio proizvod partije, instaliran od strane vrha partije i bezbjednosnog aparata. Sistem je bio predvidljiv. Pored toga, sovjetska elita je bila ideološki motivisana, uprkos korupciji i svim problemima sa kojima se suočavala. Država je bila prioritet, a privatni profit nije bio uporediv sa današnjim oligarsima. Današnja ruska elita je lišena bilo kakve ideologije.
Kako će izgledati nova vlada?
Zapadni analitičari često upadaju u zamku tumačenja ruske elite koja je, prema njihovim riječima, nezadovoljna uvedenim sankcijama i vođenjem rata u Ukrajini. Međutim, prelazak ekonomije na ratnu osnovu stvorio je novu klasu unutar elite koja nema interes da se vrati na preratno stanje. Stoga će politika sljedeće vlade u velikoj mjeri odražavati želje i potrebe centara moći i raznovrsnih bezbjednosnih struktura.
U tom smislu, teško je povjerovati da bi poslije ove vlade u Kremlju na vlast došla liberalna vlada sklona kompromisu. Ako bi na vlast došao neko ko bi naglo okončao sukob i otvorio se prema Zapadu, to bi kratkoročno značilo kolaps vojne industrije koja sada zapošljava milione ruskih građana. A što je još važnije, to bi značilo gubitak moći za dio elite koja kontroliše taj sektor.
Realnija opcija je održavanje stanja “hladnog” rata. Čak i ako se rat potpuno zaustavi, neke elite će zahtijevati održavanje visokog vojnog budžeta. Rusija neće odustati od svoje pozicije lidera multipolarnog svijeta, što zastupa i Kina. Ono što je moguće jeste da elite neće prihvatiti novog harizmatičnog lidera poput Vladimira Putina, ali bi se mogao postići konsenzus oko nekog čvrstog predstavnika bezbjednosnog aparata koji bi mogao da funkcioniše kao menadžer.
Ali, uprkos svemu, promjena vlasti u Kremlju još uvijek nije na vidiku. Zaista, postoje određene indikacije da se atmosfera u ruskom društvu menja. Međutim, uprkos raznim analizama i spekulacijama, niko ne može da predvidi u kom pravcu će se razvijati politički život Rusije.
Mnoge zapadne analize često proizlaze iz “lista želja” analitičara. Sistem upravljanja je previše monolitan, zatvoren i neprobojan spolja da bi bilo ko zaista mogao da razume i predvidi šta se dešava. Analize ne smju ignorisati duboku i nepredvidivu istoriju ruskog društva i njegovu komplikovanu arhitekturu moći.
