Strahovi od mogućeg američkog “prekidača za gašenje” rijetko su se činili stvarnijima, posebno nakon što je Trampova administracija stranim partnerima ukinula pristup najmoćnijim modelima kompanije Anthropic. Odluka je bacila sjenu na samit i potvrdila najdublje evropske bojazni, dajući novi zamah njenoj agendi tehnološke suverenosti, piše Euronews.
Američka blokada
Vašington je prošlog petka uveo mjere kontrole izvoza, blokirajući pristup modelima Fable 5 i Mythos 5 svim stranim državljanima. Kompanija Anthropic, koja ih je razvila, morala je “naglo onemogućiti” pristup objema modelima kako bi se uskladila s odlukom.
Ograničenja, a posebno brzina kojom su uvedena, potvrdila su jedan od najgorih evropskih strahova: da bi Sjedinjene Države mogle u svakom trenutku prekinuti pristup svojoj najmoćnijoj tehnologiji. Kao opravdanje navedena je nacionalna bezbjednost.
Za modele Fable 5 i Mythos 5 tvrdi se da imaju dosad neviđene sposobnosti za identifikovanje i iskorištavanje kibernetičkih ranjivosti, što ih čini moćnim hakerskim alatom.
Ali, nagli prekid pristupa najnaprednijim modelima vještačke inteligencije na svijetu zatekao je evropske i druge zapadne saveznike nespremnima, suočivši ih s konačnom provjerom stvarnosti: pristup američkoj tehnologiji u Trampovoj eri više nije zagarantovan.
Razočaranje u Briselu
Iz Brisela poručuju kako su mjere za rješavanje ozbiljnih rizika koje donosi sve moćnija vještačka inteligencija opravdane, ali da ne bi smjele diskriminisati pouzdane partnere. “Mi smo pouzdan partner. Izazivam vas da pronađete pouzdanijeg partnera od Evrope”, rekao je Thomas Regnier, portparol Evropske komisije za tehnološku suverenost.
Raspoloženje u političkim krugovima EU posebno je loše. Američka ograničenja izvoza stigla su baš u trenutku kada se Brisel pripremao pridružiti savezu Pax Silica, koji Vašington predvodi radi obezbjeđivanja globalnih lanaca snabdijevanja čipovima za vještačku inteligenciju i ključnim mineralima.
Ovaj potez bio je težak udarac za zagovornike bliskih transatlantskih veza, koji žele da zapadne zemlje pokažu jedinstvo pred suparnicima poput Kine.
Kontrole izvoza neizbježno će baciti sjenu na raspravu o vještačkoj inteligenciji na samitu G7. Radnom ručku prisustvovaće i izvršni direktor Anthropica Dario Amodei, što će američkim saveznicima pružiti rijetku priliku da svoju zabrinutost iznesu direktno Trampu.
Borba za tehnološku suverenost
“Moramo uspostaviti američku vještačku inteligenciju kao zlatni standard širom svijeta i obezbijediti da se naši saveznici oslanjaju na američku tehnologiju”, stoji u Akcijskom planu za vještačku inteligenciju koji je Trampova administracija objavila u julu 2025.
SAD dominiraju sektorom – na samitu G7 učestvuje pet američkih direktora tehnoloških kompanija, u poređenju s po jednim iz svake druge zemlje učesnice. Ipak, dugoročnu cijenu ograničenja izvoza na kraju bi mogla platiti upravo američka tehnološka industrija.
“Tehnologija sve više postaje strateško sredstvo. Evropa mora biti sposobna djelovati pod vlastitim uslovima”, rekao je Regnier, nazvavši ovaj događaj dodatnim dokazom da EU mora ojačati svoju tehnološku suverenost.
Američki predsjednik Donald Tramp već je ranije podstakao agendu tehnološke nezavisnosti EU, uvjeravajući Evropljane u potrebu izgradnje domaćih alternativa i smanjenja strateške zavisnosti od stranih, bilo američkih ili kineskih, dobavljača.
Ostvarenje najgorih strahova
Onemogućavanjem pristupa svojim najnaprednijim AI modelima ne-Amerikancima, Tramp je možda otišao i korak dalje: dokazao je da Vašington može preko noći isključiti i neprijatelje i saveznike iz tehnologije po svom izboru.
Ovaj je događaj potvrdio jedan od najdugovječnijih strahova Brisela: da američke tehnologije sadrže “mehanizam za isključivanje” koji može po volji onesposobiti ključne sisteme, bilo da se radi o borbenim avionima, finansijskim institucijama ili kritičnoj infrastrukturi.
“Anthropicov mehanizam za isključivanje pokazuje da tehnološka suverenost nikada nije bila apstraktna”, rekao je za Euronews evroparlamentarac Brando Benifei (S&D, Italija). “G7 ne bi smio saveznike zaključavati u konkurentske zavisnosti od vještačke inteligencije. Evropa mora sarađivati sa SAD, Kanadom i demokratskim partnerima, ali s pozicije snage.”
Brisel je već izradio svoju agendu tehnološke suverenosti, ali evropske prijestonice daleko su od jedinstva o tome koliko su daleko spremne ići ili koliko su spremne potrošiti da bi se riješile duboko ukorijenjenih zavisnosti. Čini se da je Tramp, još jednom, ojačao evropsku odlučnost dokazavši da “prekidači za gašenje” nisu samo hipotetska prijetnja, prenosi Index.
