Odgovor zavisi od toga kako definišemo pojam rata.
Ako se pod ratom podrazumijeva organizovani sukob između dvije države ili vlasti, odgovor je potvrdan. Istoričar sa Univerziteta Stanford Jan Moris, autor knjige War! What Is It Good For? Conflict and the Progress of Civilization from Primates to Robots, ističe da tokom gotovo 99 odsto ljudske istorije nije bilo vlada, pa samim tim nije moglo biti ni ratova u današnjem smislu te riječi, piše Nova.rs.
Međutim, nasilje je, kako kaže, oduvijek pratilo ljudsku vrstu.
“Ako pitanje glasi da li su ljudi ikada živjeli bez nasilja, odgovor je prilično jasan, ne. Ljudi su se oduvijek sukobljavali i ubijali jedni druge“, rekao je Moris za Live Science.
Da li je praistorija bila mirna?
Prema pregledu više naučnih istraživanja objavljenom 2022. godine, ratovi su bili veoma rijetki ili ih uopšte nije bilo u najranijim fazama ljudske istorije, kada su ljudi živjeli kao nomadski lovci i sakupljači.
Sa tim se slaže i Piter Sterns, profesor emeritus istorije na Univerzitetu Džordž Mejson i autor knjige Peace in World History.
“U društvima lovaca i sakupljača prije razvoja poljoprivrede bilo je malo ili nimalo ratova”, rekao je on.
Ovakav zaključak zasniva se na arheološkim nalazima. Naučnici su proučavali ljudske skelete iz različitih dijelova svijeta tražeći tragove organizovanih sukoba, poput rana od uboda, posjekotina ili udaraca kod većeg broja ljudi sahranjenih u zajedničkim grobnicama.
Rezultati pokazuju da prije oko 8000. godine prije nove ere gotovo da nema dokaza o organizovanom ratovanju. Tek kada su ljudi počeli da napuštaju nomadski način života i osnivaju stalna naselja, ovakve povrede postaju znatno češće.
Nasilje jeste postojalo, ali ne nužno i ratovi
To, ipak, ne znači da u praistoriji nije bilo smrtonosnog nasilja.
U Keniji su arheolozi na lokalitetu Nataruk pronašli ostatke 27 ljudi stare oko 10.000 godina koji pokazuju tragove nasilne smrti. Neki antropolozi smatraju da je riječ o sukobu između različitih grupa lovaca i sakupljača.
Slični nalazi otkriveni su i na lokalitetu Džebel Sahaba u Sudanu, gdje su pronađeni ostaci ljudi stari oko 13.000 godina sa tragovima nasilnih napada.
Ipak, mnogi istraživači ne smatraju da su to bili ratovi.
Kako objašnjava Moris, većina naučnika rat definiše kao organizovano nasilje koje sprovodi država ili kolektivni sukob u kojem strada veliki broj ljudi.
“Praistorijska društva gotovo da nisu imala formalne vlasti, a grupe lovaca i sakupljača obično su brojale svega nekoliko desetina članova. Ako rat definišete kao sukob koji vodi država ili u kojem pogine više od stotinu ljudi, onda po toj definiciji ratova u najranijoj praistoriji nije moglo ni biti”, rekao je Moris.
Slično mišljenje iznio je i Dejvid Kristijan, profesor emeritus istorije i arheologije sa Univerziteta Mekvori u Australiji.
“Veći dio ljudske istorije zajednice su bile toliko male da nije jasno da li nasilje možemo da izjednačimo sa ratom. Ljudi su oduvijek bili sposobni za nasilje, ali kako su zajednice postajale veće, ono je počelo da poprima oblike koje danas nazivamo ratovima”, objasnio je.
Kada su nastale države, ratovi su postali mnogo češći
Sa pojavom velikih kraljevstava i carstava ratovanje je postalo gotovo uobičajeno.
Džared Morgan Mekini, danas profesor međunarodne bezbjednosti na Ratnom vazduhoplovnom koledžu u Alabami, proučavao je periode mira između velikih sila.
Njegov zaključak je da je rat kroz istoriju uglavnom predstavljao pravilo, dok su poznata “mirna razdoblja”, poput rimskog mira ili Pax Romana, često zapravo značila da je jedna sila vojno pokorila sve ostale.
Ipak, postojali su izuzeci.
Profesor globalne istorije na Univerzitetu Oksford Piter Frankopan ističe da su ratovi skupi i rizični.
“U mnogim periodima istorije stabilnost je postignuta zato što su rivali imali približno jednaku snagu, pa nijedna strana nije mogla lako da ostvari pobjedu”, kaže Frankopan.
Drevni Egipat i Hetiti
Jedan od najstarijih primjera dugotrajnog mira dogodio se između približno 1400. i 1200. godine prije nove ere.
Najveće sile tadašnjeg Bliskog istoka, Egipat i Hetitsko carstvo, uspjele su da tokom dva duga perioda izbjegnu velike ratove.
Njihovi vladari priznavali su jedni druge kao ravnopravne i teritorijalne sporove rješavali su sklapanjem formalnih sporazuma umjesto vojnim sukobima.
Rim i Persija
Rimsko i Persijsko carstvo vijekovima su vodili ratove.
Međutim, između približno 387. i 501. godine nove ere sukobi su gotovo potpuno prestali.
Istoričari ovaj period nazivaju “dugim petim vijekom”.
Jedno od objašnjenja jeste da su obje sile bile suočene sa ozbiljnim spoljnim prijetnjama, zbog čega im rat više nije bio isplativ. Istovremeno su razvile politički odnos zasnovan na međusobnom priznavanju i ravnopravnosti.
Kina je kupovala mir
Između 1000. i 1200. godine kineska dinastija Song uspjela je da održi mir sa ratobornim sjevernim susjedima, državama Ljao i Đin.
Umjesto ratovanja, Kina im je redovno isplaćivala novac kako bi sačuvala mir.
Iako je to nekima djelovalo kao znak slabosti, isplate su bile zanemarljive u poređenju sa ogromnim prihodima koje je Kina ostvarivala trgovinom.
Istočna Azija živjela je vijekovima bez velikih ratova
Prema Morisu, od oko 1600. do 1850. godine Kina, Koreja i Japan živjeli su u dugom periodu relativnog mira.
U isto vrijeme evropske države vodile su gotovo neprekidne ratove boreći se za teritorije i političku prevlast.
“U Evropi smo bili mnogo agresivniji i skloniji nadmetanju, zbog čega često stičemo utisak da je rat prirodno stanje čovječanstva”, kaže Frankopan.
Mir među Irokezima i u Južnoj Americi
Mekini kao značajan primjer navodi i savez Irokeza u Sjevernoj Americi.
Između približno 1450. i 1777. godine pet, a kasnije šest domorodačkih naroda koji su ranije često ratovali stvorili su savez poznat kao Konfederacija Haudenosauni ili Liga pet naroda, čime su obezbijedili gotovo tri vijeka mira.
U Južnoj Americi istoričari izdvajaju takozvani “dugi mir”, odnosno činjenicu da između nezavisnih država na tom kontinentu od 1935. godine nije bilo velikih međudržavnih ratova.
Rat jeste pravilo, ali nije neizbježan
Prema mišljenju Džareda Mekinija, rat je kroz istoriju uglavnom bio uobičajena pojava.
Ipak, brojni primjeri pokazuju da su društva u različitim epohama uspijevala da pronađu načine da dugotrajno očuvaju mir.
Drugim riječima, iako su sukobi duboko ukorijenjeni u ljudskoj istoriji, oni nisu jedini mogući obrazac razvoja civilizacije.
