U razdoblju od 2024. do 2025. godine najviše godišnje prosječne vrijednosti zabilježene su na jugu Italije. Gradovi Ceglie Messapica i Torchiarolo imali su najgore rezultate s izmjerenih 117, odnosno 113 mikrograma po kubnom metru (µg/m³), što je daleko iznad godišnje granice EU od 25 µg/m³.
Zašto je vazduh toliko zagađen?
Gianluigi De Gennaro, profesor hemije i uticaja na okolinu sa Univerziteta u Bariju, objašnjava uzroke. “Kao što smo i ranije vidjeli, takvi skokovi uglavnom su posljedica izgaranja biomase zimi, ponajviše iz kućnih kamina”, rekao je. Dodao je kako zagađenje postaje ozbiljnije zbog smanjene sposobnosti atmosfere da u tom dijelu godine rasprši štetne čestice.
To se događa zbog nižeg i gušćeg planetarnog graničnog sloja, najnižeg dijela Zemljine atmosfere. Sjeverna Italija, glavni industrijski centar zemlje, predstavlja drugo izrazito zabrinjavajuće područje, s velikim brojem lokacija na kojima se godišnji nivoi lebdećih čestica približavaju graničnoj vrijednosti od 25 µg/m³.
Osim Italije, u istom razdoblju granične vrijednosti prekoračene su i u regijama osam drugih zemalja, uključujući Poljsku, Hrvatsku, Bosnu i Hercegovinu, Srbiju, Sjevernu Makedoniju, Rumuniju i Tursku.
Iznenađujuć podatak zabilježen je čak i u Danskoj, gdje je na jednoj lokaciji u Kopenhagenu izmjereno 95 µg/m³. Neke od najviših koncentracija u Evropi zabilježene su u Sarajevu i industrijskim područjima Sjeverne Makedonije.
Balkan i istočna Evropa s najvišim stopama smrtnosti
Upravo su Balkan i istočna Evropa regije s najvišom procijenjenom stopom smrtnosti na 100.000 stanovnika povezanom s dugotrajnom izloženošću česticama PM2.5. Među najpogođenijim zemljama su Albanija, Bugarska, Grčka i Rumunija.
Italija ponovno odskače s procijenjenom stopom od 101 smrtnog slučaja, što je znatno više od zemalja slične veličine poput Španije (41), Francuske (34) i Njemačke (37). Najniže stope zabilježene su na sjeveru Evrope: na Islandu, u Finskoj, Švedskoj, Estoniji i Norveškoj.
Ipak, uopšteno gledano, više od devet od deset Evropljana izloženo je nesigurnim koncentracijama zagađenja vazduha prema strožim standardima Svjetske zdravstvene organizacije (SZO), koja granicu za PM2.5 postavlja na samo 5 µg/m³.
Na koje još zagađivače treba paziti?
Nažalost, PM2.5 nije jedini opasan zagađivač. “Kvaliteta vazduha se poboljšava, ali na do 20 posto mjernih stanica u Evropi zagađenje je i dalje iznad važećih standarda kvaliteta vazduha EU”, navodi EEA. Agencija takođe upozorava na PM10, još jednu česticu koja se može udahnuti, te na prizemni ozon. O
Nastaje međudjelovanjem sunčeve svjetlosti s ugljikovodicima i azotovim oksidima iz izduvnih gasova i dimnjaka, a njegova se stopa od 1900. godine više nego udvostručila. Još jedna štetna tvar je benzo(a)piren (BaP), koji nastaje iz dima cigareta, zagorjele hrane i ispušnih gasova fosilnih goriva.
Prema stručnjacima, prevencija počinje jednostavnim navikama. Profesor De Gennaro preporučuje da ljudi u gradskim područjima izbjegavaju prozračivanje domova u vrijeme najvećih saobraćajnih gužvi, odnosno da to čine tek nakon devet sati ujutro.
Pročišćivač vazduha takođe može djelimično pomoći u čišćenju vazduha u zatvorenim prostorima. Stručnjaci iz EEA savjetuju korištenje isključivo sertifikovanih peći, izbjegavanje loženja tokom zimskih dana s visokim zagađenjem te izbjegavanje aktivnosti na otvorenom, poput trčanja, u razdobljima najveće koncentracije štetnih tvari.
Korisno je i informisati se o razinama zagađenjima putem aplikacija koje pružaju podatke u stvarnom vremenu.
