Sistem visokog pritiska koji meteorolozi nazivaju “toplotnom kupolom” stoji nepomično nad zapadnom Evropom i blokira dolazak hladnijih atlantskih masa, zadržavajući suvi i vrući vazduh danima na istom mjestu.
“Nebo je otvoreno, nema oblaka. To je stabilna masa vazduha koja spušta topli vazduh prema površini i odnosi vlažni vazduh pa vazduh nije samo topao, već je i izrazito suv”, objasnila je Mary Bourke, profesorica geografije na Trinity Collegeu u Dublinu.
Kontinent koji se najbrže zagrijava
Ali ono što meteorologe i klimatologe posebno zabrinjava nije sam talas vrućina, nego širi kontekst. Evropa je kontinent koji se najbrže zagrijava. I dok je Zemlja od predindustrijskog doba postala toplija za prosječnih 1,4°C, Evropa je toplija za 2,4°C, prema podacima EU-ove klimatske službe Copernicus.
Stopa zagrijavanja nije jednaka širom kontinenta: istočna i jugoistočna Evropa te Alpe zagrijavaju se za 0,5°C do 1°C po deceniji, dok zapadna Evropa bilježi nešto sporiji rast od 0,2°C do 0,5°C po deceniji. Na samom vrhu te ljestvice nalazi se norveški arktički arhipelag Svalbard, jedno od mjesta koja se najbrže zagrijavaju na Zemlji, s porastom od čak 1,5°C do 2°C po deceniji.
Iza te razlike u odnosu na ostatak planete stoji nekoliko mehanizama koji se međusobno pojačavaju. Evropa je geografski povezana s Arktikom, koji se zagrijava još brže, već 3,2°C iznad predindustrijskog nivoa. Kako se arktički led topi, otkriva tamne površine mora i kopna koje apsorbuju sunčevu toplotu umjesto da je odbijaju nazad u svemir, u procesu poznatom kao “albedo efekt”.
“Kako se morski led topi, dolazi do veće apsorpcije toplote, što zauzvrat dodatno zagrijava vode i topi još više leda”, objasnio je Ben Clarke, istraživač ekstremnih vremenskih pojava na Imperial Collegeu u Londonu. Isti se proces odvija i u evropskim planinskim predjelima i nizinama, gdje je snježni pokrivač zimi sve tanji, izlažući tamno tlo koje upija toplotu umjesto da je reflektira.
Smanjenje aerosola
Dodatni, pomalo neočekivani doprinos dolazi od poboljšanja kvaliteta vazduha. Stroži evropski propisi smanjili su od osamdesetih emisije aerosola, sitnih čestica koje lebde u atmosferi. Uz sve svoje dobro poznate štetne učinke na zdravlje disajnog sistema, aerosoli su imali i učinak hlađenja, odbijajući sunčevu svjetlost i čineći oblake reflektivnijima.
Njihovim smanjenjem više sunčevog zračenja dopire do površine. “Dok je smanjenje zagađenja vazduha izuzetno važno za zdravlje, ono takođe povećava sunčevo zračenje na površini”, rekao je Clarke.
Slična dinamika nedavno je uočena i na globalnom nivou. Međunarodni propisi koji od 2020. ograničavaju emisije sumpornog dioksida iz brodskog goriva smanjili su još jedan izvor aerosola u atmosferi, što je prema nekim istraživačima dodatno ubrzalo globalno zagrijavanje u posljednjih nekoliko godina.
Taj zbir faktora odražava se u globalnim statistikama. Godina 2025. bila je treća najtoplija u istoriji mjerenja, a posljednjih jedanaest godina redom su najtoplije ikad zabilježene. Prvi put, globalne temperature su tri uzastopne godine u prosjeku premašile granicu od 1,5°C iznad predindustrijskog doba, granicu koju je Pariski sporazum iz 2015. postavio kao cilj kojeg se ne smije prekoračiti.
Oko 770 miliona ljudi širom svijeta doživjelo je 2025. rekordno tople godišnje uslove na mjestima gdje žive, dok nigdje nije zabilježena rekordno hladna godišnja temperatura. Copernicus upozorava da bi granica od 1,5°C mogla biti trajno dosegnuta do kraja ove decenije, više od decenije ranije nego što se prvobitno predviđalo.
Naporima za smanjenje emisija dodatni je udarac zadalo i povlačenje Sjedinjenih Država, drugog najvećeg svjetskog zagađivača, iz osnovnog klimatskog sporazuma UN.
Novo normalno
“Temperature rastu. Sigurno ćemo vidjeti nove rekorde. Nije toliko važno hoće li to biti 2026, 2027. ili 2028. Smjer kretanja je vrlo, vrlo jasan”, rekao je Carlo Buontempo, direktor Copernicusove službe za klimatske promjene.
Njegova služba je upozorila da događaji poput ovosedmičnog talasa vrućina, koji je još nedavno bio statistička rijetkost, postaju sve učestaliji. Ono što je nedavno bio događaj koji se događa jednom u sto godina, sada se prema nekim procjenama ponavlja svakih trideset godina ili čak češće.
Britanski klimatski savjetnici su prošle sedmice upozorili vladu da je zemlja “izgrađena za klimu koja više ne postoji” i zatražili prilagođavanje infrastrukture, od škola i bolnica do saobraćajnih mreža, za topliju planetu.
Meteorolog Met Officea Greg Dewhurst opisao je ovogodišnji talas vrućina kao “dobar pokazatelj klimatskih promjena u akciji” i dodao da ovakvi događaji sve više postaju “nova norma” koju vide i oni koji negiraju klimatske promjene, prenosi Index.
