Glavni uzroci zagađenja
Izvještaj je utvrdilo da se kvalitet vazduha pogoršava na globalnom nivou, pri čemu samo 14 posto gradova u svijetu ima vazduh siguran za disanje, što je pad u odnosu na 17 posto prethodne godine. Glavni uzroci su klimatske promjene koje je izazvao čovjek, a posebno dim od šumskih požara, pješčane oluje i drugi ekstremni vremenski uslovi podstaknuti izgaranjem fosilnih goriva.
Prošla, 2025. godina, bila je rekordna po šumskim požarima u Evropskoj uniji, koji su uništavali farme, šume i domove, a ekstremno vrijeme uzrokovalo je najmanje 43 milijarde evra privrednih gubitaka širom kontinenta.
Svjetska zdravstvena organizacija (SZO) postavlja sigurne granice za lebdeće čestice PM2.5 zbog njihovog rizika za zdravlje. Riječ je o česticama manjim od 2,5 mikrometra koje mogu prodrijeti duboko u pluća i ući u krvotok, a povezuju se s respiratornim i kardiovaskularnim bolestima te dugoročnim oboljenjima poput raka.
Gdje je vazduh najčistiji, a gdje najzagađeniji?
U Evropi samo Andora, Estonija i Island ispunjavaju godišnje smjernice SZO-a za PM2.5 čestice, koje iznose pet mikrograma po kubnom metru (µg/m³).
One su među samo 13 zemalja i teritorija na svijetu koji su unutar sigurnih granica, a ostali su Australija, Barbados, Bermudi, Francuska Polinezija, Grenada, Nova Kaledonija, Panama, Portoriko, Reinion i Američka Djevičanska Ostrva. To znači da 130 od 143 obuhvaćene zemlje, odnosno 91 posto, ne zadovoljava sigurne smjernice.
Pet najzagađenijih zemalja na svijetu su Pakistan (67,3 µg/m³), Bangladeš (66,1 µg/m³), Tadžikistan (57,3 µg/m³), Čad (53,6 µg/m³) i Demokratska Republika Kongo (50,2 µg/m³). Svih 25 najzagađenijih gradova na svijetu nalazi se u Indiji, Pakistanu i Kini.
Nezavidno prvo mjesto zauzima Loni u sjevernoj indijskoj državi Utar Pradeš s prosječnom godišnjom koncentracijom PM2,5 čestica od 112,5 µg/m³, što je više od 22 puta iznad preporuke SZO-a. S druge strane, najmanje zagađeno mjesto na listi je Nieuwoudtville u Južnoafričkoj Republici.
Stanje zagađenja u Evropi
Tokom 2025. godine u Evropi su 23 zemlje zabilježile porast prosječnih godišnjih koncentracija PM2,5 čestica, dok ih je 18 zabilježilo smanjenje. Zagađenje je poraslo za više od 30 posto u Švajcarskoj i Grčkoj zbog dima od šumskih požara iz Sjeverne Amerike te saharske prašine iz Afrike.
Najveće smanjenje, od gotovo 24 posto, zabilježila je Malta, djelimično zahvaljujući naporima za prelazak sa teškog loživog ulja na obnovljive izvore energije i mjerama za smanjenje emisija iz saobraćaja.
Prema podacima u stvarnom vremenu, u trenutku pisanja ovog članka Pariz se nalazio među pet najzagađenijih gradova svijeta, uz Peking, Daku, Vuhan i Seul, a i London je bio među prvih deset.
Prošlog četvrtka, 19. marta, Služba za praćenje atmosfere Copernicus (CAMS) Evropske unije upozorila je na visoke nivoe zagađenja u Evropi, podstaknute sezonskim emisijama amonijaka iz poljoprivrednih đubriva, porastom koncentracije peludi i stabilnim vremenskim uslovima.
Iz Copernicusa su dodali da pozadinsko zagađenje od izgaranja fosilnih goriva, posebno u dijelovima istočne Evrope i na Balkanu, takođe dosljedno doprinosi lošem kvalitetu vazduha.
Problem nedostatka podataka
Iako ovogodišnji izvještaj obuhvata 12 zemalja više nego prošlogodišnje, i dalje postoje veliki nedostaci u podacima. Prema IQAiru, samo mali dio svjetskog stanovništva ima pristup lokalnim informacijama o kvalitetu vazduha u stvarnom vremenu.
Situacija se na nekim mjestima i pogoršava. U martu 2025. godine Trampova administracija ukinula je globalni program praćenja kvaliteta vazduha američkog Stejt departmenta, ostavivši milione ljudi bez pristupa podacima. Finski Centar za istraživanje energije i čistog vazduha (CREA) izvijestio je da su napori u praćenju oslabljeni u 44 zemlje, a šest ih je ostalo bez ikakvog nadzora.
“Bez praćenja ne možemo u potpunosti razumjeti šta se nalazi u vazduhu koji udišemo”, izjavio je globalni izvršni direktor IQAira Frank Hammes. “Širenje pristupa podacima u stvarnom vremenu osnažuje zajednice da djeluju. Smanjenjem emisija i rješavanjem problema klimatskih promjena možemo postići značajna i trajna poboljšanja u globalnom kvalitetu vazduha.”
