Prema analizi konzorcija World Weather Attribution (WWA), tzv. toplotna kupola koja je zarobila vrući vazduh iznad kontinenta dovela je do toga da gotovo polovina od 850 najvećih evropskih gradova proživljava najgori toplotni stres u istoriji, kombinaciju ekstremnih temperatura i visoke vlage.
Naučnici ističu da bi ovakav toplotni talas prije samo pedeset godina bio nezamisliv, a sparni uslovi stvorili su opasno okruženje u kojem je znojenje manje učinkovito u hlađenju tijela.
Klimatizacija kao političko ratište
Ove ekstremne temperature pretvorile su klimatizaciju prostora u jednu od najvažnijih, ali i najžešćih političkih i ideoloških rasprava na kontinentu. Evropske zemlje, koje istorijske nisu zavisile o rashladnim sistemima zbog nekadašnje blage klime, sada se nalaze pred složenom odlukom: prihvatiti masovnu ugradnju klima-uređaja ili se oduprijeti toj tehnologiji u potrazi za alternativnim, ekološki prihvatljivijim rješenjima. Rasprava je posebno eskalirala u Francuskoj, gdje su političari već počeli slagati ideološke tabore u sklopu priprema za predsjedničke izbore 2027. godine.
Vodeća figura francuske desnice, Marine le Pen, obnovila je svoje zahtjeve za masovnim nacionalnim opremanjem domaćinstava klima-uređajima, ponavljajući svoje obećanje o “velikom planu klimatizacije”.
S druge strane, njeni politički rival s ljevice, Jean-Luc Mélenchon, oštro se usprotivio toj ideji, proglasivši masovnu ugradnju klima-uređaja lažnim rješenjem koje samo pogoršava problem te je umjesto toga pozvao na hitno poboljšanje izolacije zgrada. Dok politika raspravlja, podaci Google Trendsa pokazuju da su pretrage za ugradnju kućnih klima-uređaja u Francuskoj skočile za 130%, što jasno odslikava očaj građana koji se pokušavaju odbraniti od nesnosnih vrućina.
Koliko se zapravo hladimo?
Korištenje klima-uređaja u Evropi istorijski je izuzetno nisko u poređenju sa Sjevernom Amerikom ili Azijom te tek oko 19 do 20 posto evropskih domaćinstava posjeduje rashladne sisteme.
Ipak, prema analizama Boston Consulting Groupa i projekcijama Međunarodne agencije za energiju (IEA), očekuje se da će broj klima-uređaja u Evropskoj umiji do 2050. godine dosegnuti 275 miliona, što je više nego dvostruko u odnosu na razine iz 2019. Očekivano, prednjače zemlje s toplijom klimom, pri čemu Italija drži uvjerljivo prvo mjesto i troši više od trećine ukupne električne energije namijenjene za hlađenje u cijeloj EU, a slijede je Grčka, Francuska i Španija.
Naučnici iz WWA projekta analizirali su najtoplije trodnevno razdoblje ovog toplotnog talasa te utvrdili da bi i dnevni maksimumi i noćne temperature bili praktički nemogući u ovo doba godine još 1976. godine, kada je planeta u prosjeku bila 3,5 °C hladnija nego danas.
Vincent Viguié, istraživač iz pariškog Međunarodnog centra za istraživanje okoline (CIRED), objašnjava da klimatizacija u većem dijelu kontinentalne Evrope jednostavno nije bila potrebna tokom 20. vijeka jer su i zime i ljeta bili blagi. Međutim, sa dramatičnim klimatskim promjenama ta se realnost u potpunosti izmijenila.
Spas za zdravlje ili opasnost za okolinu?
Dok političari problem često posmatraju crno-bijelo, stručnjaci upozoravaju da je stvarnost znatno kompleksnija. Dostupni medicinski i naučni podaci potvrđuju da klima-uređaji igraju ključnu ulogu u zaštiti ljudskih života tokom toplotnih talasa jer direktno smanjuju zdravstvene rizike povezane s vrućinom. Antonio Gasparrini, profesor biostatistike i epidemiologije u Londonu, ističe da je klimatizacija jedna od nsjdirektnijih kratkoročnih mjera javnog zdravstva za ublažavanje udara vrućine, posebno kod ranjivih grupa poput starijih osoba i hroničnih bolesnika, ali naglašava da ona mora biti tek dio dugoročne strategije.
Slično tvrdi i ekološki epidemiolog Pierre Masselot, koji navodi da je veća upotreba klima-uređaja u proteklim decenijama dokazano smanjila smrtnost od vrućina, ali to objašnjava tek jednu petinu ukupnog poboljšanja.
Masselot takođe upozorava na izražen društveni problem i pitanje pravednosti, s obzirom na to da privatne klima-uređaje najčešće ne koriste oni finansijski najugroženiji i najranjiviji slojevi društva. Uz to, postavlja se i pitanje higijene; iako ispravni sistemi pročišćavaju vazduh od polena i čestica, neodržavani i neočišćeni filtri postaju leglo opasnih mikroba, uključujući bakterije koje uzrokuju legionarsku bolest.
Najveći paradoks masovnog uvođenja klimatizacije leži u njenom negativnom uticaju na okolinu. Rashladni sistemi drastično povećavaju potražnju za električnom energijom u trenucima kada su mreže najopterećenije, što može izazvati masovne raspade elektroenergetskog sistema i restrikcije. Ako se ta energija proizvodi iz fosilnih goriva, stvara se začarani krug jer se dodatno podstiču emisije stakleničkih gasova. Dodatno, klima-uređaji izbacuju otpadnu toplotu na ulicu, čime direktno pojačavaju efekat urbanih toplotnih ostrva i čine ionako gusto izgrađene gradske četvrti još vrelijima.
Zgrade građene za neka druga vremena
Stručnjaci stoga naglašavaju da rasprava ne bi trebalo da vodi u vezi s tim jesmo li “za” ili “protiv” klima-uređaja, već kako prilagoditi same zgrade novoj klimatskoj stvarnosti. To je gorući problem za zapadnu Evropu, gdje milioni ljudi žive u objektima koji su istorijski projektovani tako da zadržavaju toplotu tokom zime, a sada su potpuno neotporni na ljetne ekstreme.
Julien Hans, direktor istraživanja u francuskom Naučnom i tehničkom centru za graditeljstvo (CSTB), otkriva šokantan podatak da oko polovina postojećeg stambenog fonda u Francuskoj uopšte ne zadovoljava moderne standarde zaštite od pregrijavanja koji su danas obavezni za novogradnju.
Prema Hansovim riječima, rješenja se moraju primjenjivati sistemski i slojevito: prvo smanjenjem efekta toplotnih ostrva u gradovima, zatim zaštitom fasada i prozora te naposljetku izolacijom krovova. Ako se te mjere provedu, u većini slučajeva ugodan životni prostor može se održati i bez sistemske upotrebe klimatizacije. Naučnik Vincent Viguié dodaje da se jednostavna rješenja, poput postavljanja grilja, roletni, stvaranja sjene i sadnje drveća, mogu uvesti relativno brzo. Ipak, dubinske energetske obnove i izolacije zgrada idu znatno sporije zbog administrativnih barijera i visokih finansijskih troškova.
Sistemi pucaju pod pritiskom
Dok se rješenja presporo sprovode, pritisak na evropske bolnice i infrastrukturu dramatično raste. Ujedinjeno Kraljevstvo bilježi najvišu junsku temperaturu u istoriji (36.7 °C u Somersetu), škole se zatvaraju, a željeznički i vazdušni saobraćaj otkazuju se širom kontinenta. Carolina Pereira Marghidan iz Klimatskog centra Crvenog krsta podsjeća da su nakon katastrofalnog toplotnog talasa 2003. godine, u kojem su Evropi odnesene desetine hiljada života, države uložile u sisteme ranog upozoravanja, što je spasilo mnoge, ali sadašnji nivo ulaganja u infrastrukturu jednostavno više nije dovoljna za odbranu od sve ekstremnijih uslova.
Klimatolozi stoga upućuju dramatične apele i priznaju da već godinama zvuče kao pokvarena ploča ponavljajući iste podatke. Profesorica Friederike Otto s Imperial Collegea u Londonu podsjeća na studiju iz 2024. koja je pokazala da dvije trećine žrtava u tri dana ljetnih vrućina u samo 12 gradova ne bi umrlo da nije bilo ljudskog uticaja na klimu. Sa službenim podacima stručnjaka koji upozoravaju da rastuća globalna vrućina već sada ubija jednu osobu svakog minuta širom svijeta, Evropa se više ne nalazi pred teoretskim pitanjem o ekologiji, već pred hitnom borbom za opstanak stanovništva u vlastitim domovima.
