Zvaničnici uključeni u izradu plana, koji neki nazivaju “evropskim NATO-om”, nastoje da ojačaju evropsku ulogu u komandnim strukturama Saveza i dopune američke vojne kapacitete evropskima.
Cilj nije stvaranje konkurencije postojećem savezu, već obezbjeđivanje nastavka odvraćanja Rusije, operativnog kontinuiteta i nuklearne vjerodostojnosti čak i ako Vašington povuče svoje snage iz Evrope ili odbije da stane u njenu odbranu, kao što je u više navrata prijetio predsjednik Donalda Trampu.
Planovi, prvi put osmišljeni prošle godine, odražavaju duboku zabrinutost Evrope zbog pouzdanosti SAD kao saveznika. Njihova razrada ubrzana je nakon što je Tramp zaprijetio Danskoj, članici NATO-a, oduzimanjem Grenlanda, a dodatno su dobili na značaju zbog zastoja u odnosima nastalog jer je Evropa odbila da podrži američki rat u Iran.
Zaokret u Berlinu
Presudan podsticaj planu dao je politički zaokret u Berlinu. Njemačka se decenijama opirala francuskim pozivima na veću evropsku suverenost u odbrani, dajući prednost Americi kao krajnjem garantu bezbjednosti. Međutim, pod kancelarom Fridrihom Mercom to se mijenja zbog zabrinutosti oko pouzdanosti SAD tokom i nakon Trampovog mandata, navode izvori upoznati sa njegovim stavovima.
Krajem prošle godine Merc je počeo da preispituje dugogodišnji stav, zaključivši da je Tramp spreman da napusti Ukrajinu. Prema izvorima, zabrinulo ga je to što Tramp miješa žrtvu i agresora u ratu, kao i što američku politiku unutar NATO-a više ne vode jasne vrijednosti.
Ipak, njemački lider nije želio javno da dovodi u pitanje savez, već se založio za preuzimanje veće uloge Evrope. U idealnom scenariju, SAD bi ostale u savezu, ali bi veći dio odbrane bio prepušten Evropljanima.
Evropljani sada nastoje da preuzmu više odgovornosti koje je Tramp dugo zahtijevao, ali ključna razlika je u tome što to čine na sopstvenu inicijativu, podstaknuti njegovim sve otvorenijim neprijateljstvom, a ne američkim pritiscima. Posljednjih dana Tramp je evropske saveznike nazvao “kukavicama”, a NATO “tigrom od papira”, dodajući, referišući se na ruskog predsjednika Vladimira Putina: “I Putin to zna”.
Generalni sekretar NATO-a Mark Rute nedavno je izjavio da će Savez biti “više vođen od strane Evrope”.
Finski predsjednik Aleksandar Stub, jedan od lidera uključenih u planiranje, ističe da se promjene već dešavaju.
“Prebacivanje tereta sa SAD na Evropu je u toku i nastaviće se kao dio američke odbrambene i nacionalne bezbjednosne strategije. Najvažnije je shvatiti da se to dešava i sprovesti to na veoma kontrolisan i upravljiv način, umjesto da se SAD naglo povuku”, rekao je Stub.
On je jedan od rijetkih evropskih lidera koji je održao bliske odnose sa Trampom. Odmah nakon što je Tramp ranije ovog mjeseca zaprijetio napuštanjem NATO-a zbog odbijanja saveznika da podrže njegovu kampanju u Iranu, Stub ga je pozvao kako bi ga informisao o evropskim planovima. “Osnovna poruka našim američkim prijateljima jeste da je poslije svih ovih decenija došlo vrijeme da Evropa preuzme više odgovornosti za sopstvenu bezbjednost i odbranu”, poručio je Stub.
Tramp povlači vojsku?
Sa tim se slaže i njemački ministar odbrane Boris Pistorijus.
“Jasno je da mi Evropljani moramo da preuzmemo više odgovornosti za našu odbranu, i to činimo. NATO mora postati evropskiji kako bi ostao transatlantski”, rekao je Pistorijus, nazivajući Savez “nezamjenjivim i za Evropu i za SAD”.
Praktični koraci i izazovi
Promjena njemačkog stava omogućila je širi dogovor koji sada uključuje i Ujedinjeno Kraljevstvo, Francusku, Poljsku, nordijske zemlje i Kanadu.
“Preduzimamo mjere opreza i vodimo neformalne razgovore sa grupom istomišljenika saveznika i doprinijećemo popunjavanju praznina unutar NATO-a kada to bude potrebno”, izjavila je švedska ambasadorka u Njemačkoj Veronika Vand-Danijelson.
Tek nakon pokretanja Berlina, planiranje se fokusiralo na rješavanje konkretnih vojnih pitanja: ko bi vodio NATO-ovu protivvazdušnu i protivraketnu odbranu, koridore za pojačanja ka Poljskoj i baltičkim državama, logističke mreže i velike regionalne vježbe u slučaju povlačenja američkih oficira. Upravo to ostaju najveći izazovi, navode zvaničnici.
Uključeni zvaničnici žele da ubrzaju i evropsku proizvodnju ključne opreme u oblastima u kojima Evropa zaostaje za SAD, poput protivpodmorničkog ratovanja, svemirskih i izviđačkih sposobnosti, dopunjavanja goriva u vazduhu i vazdušne mobilnosti. Kao primjer nove inicijative navodi se prošlomjesečna objava Njemačke i Ujedinjenog Kraljevstva o zajedničkom razvoju nevidljivih krstarećih projektila i hipersoničnog oružja.
