Dok Vašington povećava pritisak na saveznike, pa čak i razmatra povlačenje iz saveza, Brisel ubrzano priprema plan za aktiviranje sopstvene klauzule o uzajamnoj odbrani, potez koji mnogi vide kao početak nove faze u evropskoj bezbjednosnoj politici, izvještava Gardijan.
Lideri EU su se složili da će Evropska komisija “pripremiti nacrt” odgovora u slučaju aktiviranja klauzule o uzajamnoj pomoći, rekao je kiparski predsjednik Nikos Hristodulidis, koji je bio domaćin sastanka.
Klauzula o uzajamnoj odbrani, član 42.7 Ugovora o EU, razmatrana je u četvrtak uveče, prije nego što su se pojavili izvještaji da SAD razmatraju suspenziju Španije iz NATO-a. Tramp, dugogodišnji kritičar transatlantskog vojnog saveza, pojačao je napade na ono što naziva “veoma razočaravajućim NATO-om” nakon što evropske zemlje nisu učestvovale u američko-izraelskom ratu protiv Irana.
Ovog mjeseca je rekao da “bez sumnje” razmatra povlačenje SAD iz NATO-a, što bi 77 godina staru alijansu dovelo u jednu od najdubljih kriza u njenoj istoriji. Španski premijer Pedro Sančez, jedan od najglasnijih kritičara rata u Evropi, rekao je u petak da je Španija lojalna članica NATO-a, a istovremeno je ponovio svoju kritiku “neuspjeha politike grube sile na Bliskom istoku”.
U tom kontekstu, obnovljeno je interesovanje za klauzulu EU o uzajamnoj pomoći, koja obavezuje države članice da pruže “pomoć i podršku svim raspoloživim sredstvima” ako članicu napadne druga država ili nedržavni akter.
“Radimo na priručniku o tome kako koristiti ovu klauzulu”, rekao je u petak predsjednik Evropskog savjeta Antonio Košta.
Održana “proba” na Kipru
Dodao je da je već postojao “probni slučaj” na Kipru, misleći na nedavni napad dronom na britansku bazu na ostrvu na početku najnovijeg sukoba na Bliskom istoku. Košta je rekao da je “Grčka, a zatim Francuska, Italija, Španija i Holandija, mobilisala vojnu opremu i snage kako bi pomogla Kipru u odbrani od spoljnih napada”.
Francuska je trenutno jedina zemlja koja je aktivirala član 42.7 nakon terorističkih napada u Parizu 2015. godine, u kojima je poginulo 130 ljudi. Tada je Pariz pozvao ostale članice EU da pojačaju svoje vojne angažmane u inostranstvu, kako bi mogao da preusmjeri svoje snage na unutrašnju bezbjednost. Ali upravo nedostatak konkretnih pravila u samom ugovoru, što se nekada smatralo prednošću jer je omogućavalo fleksibilnost, danas izaziva neizvjesnost među državama članicama.
“Recimo da Francuska aktivira član 42.7, koje će zemlje prve odgovoriti? I koje su tačno potrebe zemlje koja traži pomoć?”, upozorio je kiparski predsjednik Hristodulidis, dodajući da bi upravo takva pitanja trebalo razraditi u novom operativnom planu EU.
Dodatni podsticaj za ozbiljnije razmatranje ove klauzule došao je sa Kipra, zemlje koja nije članica NATO-a, gdje je dron u martu pogodio britansku bazu RAF Akrotiri. Međutim, neke članice su oprezne prema potezima koji bi se mogli protumačiti kao potkopavanje jlana 5 NATO-a, temelja kolektivne odbrane Zapada.
“NATO ostaje temelj kolektivne bezbjednosti”, rekao je jedan evropski zvaničnik, naglašavajući da EU ipak ima na raspolaganju komplementarne alate, od sankcija i finansijske pomoći do humanitarne podrške, što bi moglo biti ključno u slučaju aktiviranja člana 42.7. Šefica evropske spoljne politike Kaja Kalas već radi na ovom okviru.
Dovedena u pitanje spremnost Vašingtona obavezama u NATO-u
Istovremeno, nervoza u Evropi raste zbog izjava Donalda Trampa. Poljski premijer Donald Tusk otvoreno je doveo u pitanje spremnost Vašingtona da ostane vjeran obavezama prema NATO-u, nazivajući to “najvažnijim pitanjem za Evropu”.
U sjenci ovih tenzija, pojavile su se i informacije da Pentagon razmatra kažnjavanje saveznika koji nisu podržali američke operacije protiv Irana. Prema riječima američkih zvaničnika, interno se razmatraju mjere poput suspenzije Španije iz Alijanse ili preispitivanja američkog stava o britanskom suverenitetu nad Foklandskim ostrvima. Razlog, kako se tvrdi, je nezadovoljstvo američke administracije odbijanjem pojedinih zemalja da omoguće pristup bazama i preletima za operacije protiv Irana.
Iako NATO kaže da osnivački ugovor ne predviđa mehanizam za izbacivanje članica, političke tenzije su očigledne. Španski premijer Sančez pokušao je da smiri situaciju, ističući da Madrid ostaje pouzdan saveznik, ali i ponavljajući kritike “neuspjeha politike sile” na Bliskom istoku.
Brisel stoga brzo razvija konkretne scenarije za primjenu člana 42.7, a za maj su već planirane simulacione vježbe kako bi se testiralo kako bi EU reagovala ako bi se on aktivirao – ko šta radi, koliko brzo i kojim sredstvima.
Iskustvo iz 2015. godine pokazuje da ova klauzula nije samo politička deklaracija, već može imati veoma konkretne posljedice. Nakon što je Francuska aktivirala član 42.7, druge države članice su preuzele dio njenih vojnih obaveza u inostranstvu (u Sahelu, Maliju i Centralnoafričkoj Republici) kako bi Pariz mogao da oslobodi snage za bezbjednost na sopstvenoj teritoriji. Istovremeno, tadašnje članstvo Ujedinjenog Kraljevstva omogućilo je francuskim avionima da koriste bazu na Kipru, a razmjena obavještajnih podataka i saradnja u borbi protiv terorizma su dodatno intenzivirane.
